Giải SGK Chuyên đề Lịch sử 10 Chuyên đề 3. Nhà nước và pháp luật Việt Nam trong lịch sử

- Trong lịch sử Việt Nam tồn tại nhiều mô hình nhà nước khác nhau, điển hình như các mô hình nhà nước quân chủ và mô hình nhà nước dân chủ:

+ Mô hình nhà nước quân chủ, điển hình là các mô hình: nhà nước quân chủ tập quyền thân dân thời Lý - Trần; nhà nước quân chủ tập quyền quan liêu thời Lê sơ; nhà nước quân chủ tập quyền chuyên chế thời Nguyễn;...

+ Mô hình nhà nước dân chủ, điểm hình là: nhà nước dân chủ cộng hòa (Việt Nam Dân chủ Cộng hòa); nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa (Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam).

- Về pháp luật:

+ Những bộ luật nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam thời quân chủ độc lập là: Quốc triều hình luật (thời Lê sơ) và Hoàng Việt luật lệ (thời Nguyễn)

+ Thời hiện đại, nhà nước Việt Nam ban hành nhiều bản Hiến pháp (năm 1946, 1959, 1980, 1992, 2013). Các bản Hiến pháp này là đạo luật gốc, có giá trị pháp lí cao nhất trong hệ thống pháp luật.

- Các đoạn tư liệu số 1 và số 2 đã thể hiện rõ tính thân dân của nhà nước quân chủ thời Lý - Trần:

+ Nhà nước quân chủ thời Lý - Trần thi hành các chính sách như chăm lo phát triển kinh tế nông nghiệp, miễn giảm thuế trong những năm mất mùa, miễn giảm hình phạt, đại xá cho tù nhân,...

- Nhà nước quân chủ tập quyền thân dân thời Lý - Trần có đặc điểm:

+ Vua là người đứng đầu đất nước, nắm giữ quyền lực tối cao.

+ Nhà nước thống nhất từ trung ương đến địa phương.

- Nhà nước quân chủ tập quyền quan liêu thời Lê sơ có đặc điểm:

+ Vua nắm giữ quyền lực tối cao

+ Nhà nước thống nhất, quyền lực tập trung vào chính quyền trung ương

+ Lập thêm nhiều cơ quan trung ương, cơ quan chuyên môn

- Những điểm khác của bộ máy nhà nước thời Lê sơ so với thời Lý - Trần:

+ Bộ máy nhà nước được tổ chức quy mô và hoàn thiện hơn: Lần đầu tiên các cơ quan trung ương được tổ chức và phân định thành ba bộ phận, gồm: dân sự (hành chính), quân sự và giám sát; ngoài Lục bộ, Lục tự đã có từ trước, lập thêm Lục khoa, cùng với Ngự sử đài giám sát hoạt động của Lục bộ và một số cơ quan khác

- Nhà nước quân chủ tập quyền chuyên chế thời Nguyễn có đặc điểm:

+ Vua nắm giữ quyền lực tối cao

+ Bỏ bớt các chức quan, cơ quan trung gian ở vtrung ương

+ Kiểm soát và hạn chế quyền lực của chính quyền địa phương

- Những điểm khác của bộ máy nhà nước thời Nguyễn so với thời Lê sơ:

+ Ở trung ương, lập và trao quyền nhiều hơn cho các cơ quan giúp việc trực tiếp của vua như: Nội các, Văn thư phòng, Hàn lâm viện, Cơ mật viện,... để tập trung quyền lực cho nhà vua. Tăng quyền lực cho các cơ quan tư pháp và giám sát.

+ Ở địa phương, từ sau cải cách Minh Mạng, cấp tỉnh do vua và triều đình trực tiếp quản lí.

- Bộ Quốc triều hình luật gồm 13 chương, 722 điều, quy định nhiều vấn đề thuộc các lĩnh vực khác nhau như: hình sự, dân sự, tố tụng, hôn nhân-gia đình,...

- Về nội dung:

+ Quốc triều hình luật có nhiều điều khoản nhằm bảo vệ lợi ích và đặc quyền, đặc lợi của vua, hoàng tộc, quan lại, địa chủ.

+ Những hành vi chống đối nhà nước, xâm phạm tài sản, tính mạng, sự an toàn của vua, hoàng tộc và chính quyền đều bị khép vào tội nặng nhất và phải chịu hình phạt nghiêm khắc nhất.