I. ĐỌC HIỂU (4,0 điểm)

Đọc văn bản:

PHÍA TRĂNG LÊN

(Tóm tắt đoạn đầu: Bà Mai lên thành phố chơi với con trai cả là Thức, nhưng bà cảm thấy cuộc sống đô thị ngột ngạt, con dâu không ưa bà, cháu trai thì mắt sưng húp vì chơi điện thoại, cháu gái tự kỷ. Bà nhớ về làng quê yên bình và những điều mộc mạc. Thức nhận ra sự phiền muộn của mẹ nên đưa bà về quê. Bà Mai dặn Thức nên làm lành với em trai là Tôn. Mâu thuẫn giữa hai anh em xuất phát từ việc Thức đòi chia đất đai ở quê, nhưng Tôn không đồng ý vì Thức và vợ coi thường, xa lánh họ hàng và không hề quan tâm đến mảnh đất quê hương, giỗ lễ luôn viện cớ không về).

Hai mẹ con bà Mai về tới nhà lúc cuối chiều. Đường làng êm ru. Từ đầu làng Thức đã thấy hương đồng nội ập ào vào mình. Thức xin mẹ cho ở lại ăn cơm. Trong bữa ăn, Tôn chẳng nói gì dù bà Mai khơi nhiều chuyện vui. Xong bữa, Tôn sang hàng xóm uống nước chè. Trăng quê vành vạnh sáng. Hương sen, hương đồng bãi tràn về làm buổi tối bình yên quá đỗi. Thức trải chiếu ra giữa sân gạch ngồi ngắm trăng. Anh ôn lại chuyện xửa xưa với mẹ. Ký ức dắt anh trở về ấu thơ, Thức và Tôn vẫn chơi đùa, lấy mo cau làm thuyền để kéo nhau. Mỗi mùa gặt, ngõ thì phơi rơm, sân gạch phơi đầy thóc. Nhiều lần hai anh em lăn lộn trên sân rồi cười như ngô rang. Vạt ký ức êm đềm làm Thức rơm rớm mắt. Thoáng cái, hai anh em đã đầu hai thứ tóc. Nếp nhà cổ, tuy cũ kỹ nhưng Tôn đã sửa lại, khá đẹp. Ước gì... Tâm trạng anh bỗng trở nên rối bời. Sớm sau, khi chưa rõ mặt người, Thức về thành phố.

Trăng sao quê nhà đánh thức một điều nằm sâu trong Thức. Anh nhớ đến lời mời của người bạn. Cuối tuần, anh đưa vợ con về quê bạn. Vườn rau, ao cá, những vạt cỏ, chú chim, con gà làm hai con thích thú. Thằng Mít tha hồ chơi với bọn trẻ trong xóm, nhìn thấy con vật gì cũng hỏi. Còn cái Bông được cầm cần câu cá, mon men ra vườn hái rau. Nhìn thấy chuồn chuồn, bươm bướm, nó đã chịu cười nói nhiều hơn. Những hình ảnh ấy khiến Thức lặng đi. Phải rồi. Mình quá ích kỷ, đã mải chạy theo rất nhiều thứ vô nghĩa mà quên cuộc sống bình an. Rốt cuộc thì mình cần gì ở cuộc đời này? Tiền tài? Danh vọng? Hay một gia đình nhiều tiếng cười?

Ngày giỗ ông Mai, vợ chồng Thức đưa hai con về quê khiến bà Mai và Tôn bất ngờ. Vợ Tôn nấu nướng, nhặt rau, vợ Thức cũng xắn tay làm cùng. Nắng nhẹ chiếu lên hàng cau. Khi ngơi việc, vợ Thức còn ra vườn nhổ cỏ cho những luống hoa, khác hằn người đàn bà ghê gớm bốn năm trước đã nói cạch cái làng này, không bao giờ về nữa. Tôn ngầm bảo vợ, cứ để chị ta làm, mọi chuyện rồi sẽ êm. Bà Mai mừng lòng khi thấy mấy đứa cháu quê nhà cứ ríu rít chơi với hai con của Thức.

Thức nói với các con, cho cả các cháu nghe: “Chơi ở cái sân này là thích nhất. Đây là nơi bố và chú Tôn thường đùa vui suốt tuổi niên thiếu. Có lần, bố nhảy từ trên bể nước xuống, va vào thùng nước tưới, đầu gối bị rách, máu tứa ra. Chú Tôn mếu máo khóc đi gọi bà. Cũng có lần hai anh thi xem ai là người cõng người kia được lâu nhất. Đến lượt chú Tôn cõng thì vì gầy quá, cái quần đùi tụt đến đầu gối”. Cái Bông đột nhiên nói: “Bố ơi, con thích ở đây!”. Thằng Mít hùa theo: “Con muốn chơi ở quê mình”. Thức cười: “Vậy bố sẽ đưa các con về ăn bám bà nội và chú thím”.

Tôn ở bên trong sắp lễ, nghe thấy hết lời anh và các cháu. Khi mâm cúng đã đủ, Tôn chủ lễ khấn cúng, bà Mai và Thức đứng chắp tay phía sau. Bà Mai cầu mong hai con đoàn kết. Còn Tôn thấy tim mình đập thình thịch. Anh tự hỏi, không biết cha có giận khi mình thử thách anh trai quá nặng? Liệu anh trai có thay tính đổi nết, hay chỉ vờ vĩnh cho mọi người cảm thông? Còn Thức thành tâm cầu khấn, xin Tôn hiểu lòng mình hơn, khi bản thân đã ân hận vì làm anh mà hành xử chưa đúng. Ở làng, chẳng ít “ông nọ bà kia” thoát ly, hiếm khi về làng, lúc cuối đời lại xin đất chôn thì ai nghe được. Người làng thật thà, chất phác, nhưng họ sẵn sàng quay mặt khi bị coi thường.

(Lược một đoạn: Sau cuộc trò chuyện và uống rượu cùng nhau, Thức và Tôn đã hòa giải. Tôn chủ động chia cho anh trai vài trăm mét đất để xây nhà, khiến vợ chồng Thức vô cùng hạnh phúc. Gia đình sum họp, quây quần bên nhau trong không gian ngập tràn hương sen và ánh trăng).

Sau này, khi có hai mẹ con, bà Mai hỏi Tôn: “Vì sao với người ngoài, con thoải mái thế, còn với anh trai lại có phần khắt khe?”. Tôn thưa: “Mẹ ơi, không thử thách thì vợ chồng anh ấy có biết nghĩ lại không ạ! Con chỉ muốn anh ấy đừng bao giờ coi thường người làng, và phải biết yêu cái gốc gác của mình”. Bà Mai gật đầu: “Cũng phải. Tốt quá rồi!”.

 

Song bà Mai cũng không biết, chính Tôn đã nhờ người bạn của Thức mời Thức về quê anh ta để chữa bệnh. Cái bệnh xa làng, thiếu quê hương nguy hiểm lắm.

(Truyện ngắn của Thanh Quang, Báo Nhân Dân điện tử, Thứ Sáu, ngày 30/05/2025)

Thực hiện các yêu cầu:

Chỉ ra dấu hiệu nhận biết ngôi kể trong văn bản.