Việc áp dụng sai khung nhận thức có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Trong thập niên 1930, Liên Xô áp dụng thuyết di truyền thực vật Lysenko. Lý thuyết này dựa trên kinh tế học chứ không dựa trên nền tảng thực vật học. Một trong những nguyên lý của thuyết Lysenko là các loại cây nông nghiệp có thể được trồng gần nhau hơn, bởi vì Lysenko cho rằng các loại cây giống nhau thì sẽ đoàn kết với nhau mà không tranh giành tài nguyên. Thuyết Lysenko là hoàn toàn vô lý vì nó áp dụng khung nhận thức của kinh tế học vào nông nghiệp. Và hệ quả mà thuyết Lysenko đem lại là mặc dù diện tích gieo trồng tăng gấp một trăm lần, nhưng sản lượng sụt giảm đáng kể do cây trồng bị chết hoặc thối rữa. Việc áp dụng sai khung nhận thức đã khiến hàng triệu người chết đói.

     Khi khung nhận thức hiện tại không phù hợp, chúng ta có thể chọn khung khác, hoặc sáng tạo ra một khung mới hơn và tốt hơn. Một số khung nhận thức đã đem đến bước đột phá lớn cho toàn thế giới. Ví dụ, thuyết tiến hóa của Darwin cung cấp bằng chứng về nguồn gốc các loài sinh vật mà không dựa trên lý thuyết tôn giáo. Tương tự, lý thuyết vật lý của Newton đã là cơ sở giải thích cho sự chuyển động của vật thể trong không gian suốt nhiều thế kỷ. Nhưng sau đó, các nhà khoa học phát hiện ra một số hiện tượng không thể giải thích được bằng thuyết này, và nhà bác học Einstein đã định hình lại khung nhận thức trong ngành vật lý học khi chứng minh rằng thời gian là tương đối chứ không phải là hằng số như quan niệm lâu đời.

(Francis De Véricourt, Kenneth Cukier, Viktor Mayer, Schönberger, Nhân loại đối đầu nhân tạo (Tân Nhân dịch), NXB Thế giới, Hà Nội, 2022)

Từ khóa quan trọng nhất của đoạn trích trên là gì?

Đáp án đúng là B

Phương pháp giải

Căn cứ vào nội dung đoạn trích.

Dạng bài đọc hiểu văn bản văn học - Câu hỏi kết hợp

Lời giải

- Thuyết Lysenko áp dụng sai khung nhận thức vì nó dựa trên nguyên lý kinh tế học về sự đoàn kết thay vì các nghiên cứu khoa học về thực vật học, dẫn đến kết quả thảm khốc cho sản xuất nông nghiệp. Bài học từ sự thất bại của thuyết Lysenko nằm ở việc áp dụng sai khung nhận thức vào một lĩnh vực không phù hợp. Trong trường hợp của Lysenko, ông áp dụng lý thuyết từ kinh tế học, cụ thể là ý tưởng về sự “đoàn kết” giữa các loài cây, vào lĩnh vực nông nghiệp mà không dựa trên nền tảng khoa học thực vật học. Điều này dẫn đến thảm họa nông nghiệp và khiến hàng triệu người chết đói ở Liên Xô trong thập niên 1930.

=> Bài học rút ra từ sai lầm này là khi một khung nhận thức không còn phù hợp với thực tế, các nhà khoa học cần có khả năng thay đổi hoặc tìm ra một khung nhận thức mới. Sự linh hoạt trong tư duy khoa học là điều quan trọng nhất để tránh những sai lầm lớn, đặc biệt khi lý thuyết không được xây dựng trên cơ sở dữ liệu và hiểu biết thực tế về lĩnh vực cụ thể.

- Phân tích, loại trừ:

+ Đáp án A sai vì lựa chọn này đề cập đến việc loại bỏ hoàn toàn sự áp dụng khung nhận thức của kinh tế học vào khoa học tự nhiên, nhưng điều này không hoàn toàn đúng. Không phải lúc nào cũng sai khi áp dụng khung nhận thức của một lĩnh vực khác vào khoa học tự nhiên, nếu khung đó có giá trị và được điều chỉnh phù hợp.

+ Đáp án C, D sai vì điều này là quá cứng nhắc và trái ngược với thực tiễn phát triển của khoa học.

Đáp án đúng là B

Phương pháp giải

Căn cứ vào nội dung đoạn trích.

Dạng bài đọc hiểu văn bản văn học - Câu hỏi kết hợp

Lời giải

Đoạn trích có đề cập: Einstein đã định hình lại khung nhận thức trong ngành vật lý học khi chứng minh rằng thời gian là tương đối chứ không phải là hằng số như quan niệm lâu đời.

=> Điều này cho thấy Einstein đã thay đổi quan niệm rằng thời gian là tương đối chứ không phải tuyệt đối.

Đáp án đúng là C

Phương pháp giải

Căn cứ vào nội dung đoạn trích.

Dạng bài đọc hiểu văn bản văn học - Câu hỏi kết hợp

Lời giải

- Đoạn trích có trình bày:

+  Thuyết tiến hóa của Darwin: Trước Darwin, phần lớn các học thuyết về nguồn gốc sự sống dựa trên các lý thuyết tôn giáo hoặc quan niệm rằng các loài sinh vật là cố định và không thay đổi. Darwin đã phát triển lý thuyết tiến hóa thông qua chọn lọc tự nhiên, giải thích rằng loài sinh vật thay đổi và phát triển dần dần theo thời gian.

+  Thuyết tương đối của Einstein: Trước Einstein, cơ học Newton thống trị ngành vật lý, với quan niệm rằng không gian và thời gian là tuyệt đối. Thuyết tương đối của Einstein mở rộng lý thuyết đó, giải thích rằng thời gian và không gian là tương đối, đặc biệt trong điều kiện tốc độ cao và trọng lực lớn.

=> Thuyết tiến hóa của Darwin và thuyết tương đối của Einstein đều được coi là bước đột phá vì chúng đã mở rộng và thay đổi khung nhận thức cũ bằng cách giải thích những hiện tượng mà lý thuyết trước đó không thể. Cả hai lý thuyết không hoàn toàn bác bỏ lý thuyết cũ, mà vượt qua những giới hạn của chúng, cung cấp một cái nhìn mới về cách thế giới hoạt động.

Đáp án đúng là C

Phương pháp giải

Căn cứ vào nội dung đoạn trích.

Dạng bài đọc hiểu văn bản văn học - Câu hỏi kết hợp

Lời giải

- Phân tích, suy luận:

+ Đáp án A được suy ra từ đoạn trích: đoạn trích nhấn mạnh việc áp dụng khung nhận thức đúng là rất quan trọng (ví dụ thuyết Lysenko áp dụng sai gây hậu quả lớn).

+ Đáp án B được suy ra từ đoạn trích: khả năng linh hoạt, sáng tạo trong việc chọn khung nhận thức được nhấn mạnh qua ví dụ Einstein và Darwin.

+ Đáp án C được lựa chọn vì đây là nội dung không thể suy ra từ đoạn trích. Đoạn trích không khẳng định rõ ràng rằng các khung nhận thức cũ luôn không còn phù hợp khi có bằng chứng mới, mà chỉ nói về những trường hợp cụ thể như thuyết Lysenko sai lầm hay thuyết tương đối của Einstein vượt qua giới hạn của thuyết Newton.

+ Đáp án D được suy ra từ đoạn trích: đoạn trích đề cập rằng các quyết định nên dựa trên nền tảng khoa học và thực tiễn, như trong ví dụ về các lý thuyết của Darwin và Einstein.