Đọc văn bản sau:

KHO BÁU ĐỂ LẠI (Trích)

                                         - Văn Lê -

(Tóm tắt bối cảnh: Hai chị em Lan Hương và Đạt, được ba cho về quê mẹ chơi nhân dịp nghỉ hè. Tại đây, hai chị em được đi tham quan nhiều nơi và có những trải nghiệm thú vị).

(...) Nghe ba nói thế, hai chị em Lan Hương háo hức ghê lắm...

Trước hôm lên đường một ngày, thằng Đạt, em của Lan Hương “lên kế hoạch” với hai đứa bạn sẽ cùng về thăm quê. Thằng Đạt tuyên bố rằng lần này về Ninh Bình, nó sẽ leo lên núi Thúy Sơn, (...). Nó còn tuyên bố rằng: nó sẽ là người đầu tiên ở miền Nam leo lên động Địch Lộng (...).

Người ta bảo, cái gì sẽ đến ắt phải đến. Sau hai ngày đi đường, con tàu xuyên Việt đưa chị em Lan Hương và mấy đứa bạn đến thị xã Ninh Bình. Chuyến tham quan đầu tiên của chúng là núi Non Nước, còn gọi là Dục Thúy Sơn, Băng Sơn, Lạc Thúy, Sơn Thủy hoặc Hải Đài.

- Tại sao núi lại lắm tên như thế nhỉ? - Thằng Phước thắc mắc.

- Đứa trẻ được yêu mến bao giờ cũng có lắm tên. - Thằng Đạt trả lời. Nói rồi, nó kéo bạn bước tiếp.

Chẳng mấy chốc, tụi nó đã leo lên lưng chừng núi. Dọc đường lên, chúng nhìn thấy hàng trăm bài thơ của các danh nhân, hào kiệt khắp mọi thời đại, khắc trên vách đá. Điều làm tụi nó cảm thấy bực bội nhất là không một đứa nào hiểu được lấy một từ trong các bài thơ viết bằng chữ tượng hình ấy. Nó không khác với những bản mật mã mà chỉ những người có một vốn tri thức cổ mới có thể hiểu được. Trong lúc tụi nó đang băn khoăn, thì một cụ già xuất hiện. Cụ giống như một Tiên ông từ trên trời giáng núi. Râu tóc cụ bạc trắng, da dẻ hồng hào. Đôi mắt cụ sáng trưng, ánh lên một cái nhìn từ bi, hiền hậu.

- Các cháu muốn hiểu những dòng chữ này, phải không? - Cụ ôn tồn hỏi.

- Thưa cụ, chúng cháu không chỉ muốn, mà còn rất muốn ạ. - Thằng Đạt láu táu trả lời. - Cụ có thể cho chúng cháu biết hàng chữ nho kia là gì không ạ?

Đó là hàng chữ “Sơn sắc chính y y” của thái phó Trương Hán Siêu, danh thần đời Trần viết. Có nghĩa là “Sắc núi đứng như núi”. Ông ấy là người đầu tiên đặt tên núi này là “Dục Thúy Sơn” (Con chim trả tắm trên sóng). Kia là bài thơ “Dục Thúy Lưu đề” của đức vua Lê Thánh Tông. Còn đây là thơ của Nguyễn Trãi. Ngài viết: “Dục Thúy là đóa hoa sen nở trên mặt nước. Cảnh đẹp như tiên sa xuống trần gian”. Các cháu cứ đi mà xem. Núi Thúy có hàng trăm bài thơ của các bậc quân vương, hào kiệt mọi thời. Các vua: Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiển Tông, các danh sĩ như: Trương Hán Siêu, Phạm Sư Mạnh, Ngô Thì Sỹ, Nguyễn Trãi, Lê Quý Đôn đều có đề thơ ở đây cả. Thử hỏi, nước Nam ta có mấy nơi được như thế?...

Tụi thằng Đạt bắt đầu leo lên đỉnh núi. Từ đây, chúng có thể nhìn ra bốn hướng. Phía đông là núi Ngọc Mỹ Nhân, như một người phụ nữ nằm nghiêng, tóc chảy về phía biển. Phía tây là núi Kỳ Lân. Xa hơn nữa là cố đô Hoa Lư, núi non mập mờ như đang bơi trên đồng vậy. Phía nam là dãy Tam Điệp, với phòng tuyến Tam Điệp - Biện Sơn nổi tiếng.

Thằng Đạt ngồi xuống gốc cây si già, nhìn xuống dòng sông Đáy. Nó lặng đi vì xúc động. Dòng sông hiền hòa như một dải lụa trắng mềm mại uốn quanh những cánh đồng, làng mạc xanh ngắt. Những con thuyền trở nên nhỏ nhoi như những chiếc lá tre đậu trên mặt nước. Thị xã Ninh Bình hiện lên mờ tỏ giữa sương mù. Quang cảnh trông giống như một bức tranh vẽ trên những bình sứ cổ.

(...) Bọn trẻ tha thẩn chơi trên núi, cho tới khi chiều tà mới trở về. Đêm hôm ấy, thằng Đạt mơ thấy mình (...) xuống dòng sông. Với bộ đồ lặn mang theo, nó lặn tìm tới miệng con rồng phun nước bạc ở tận đáy sông. Đúng lúc ấy, nó nghe thấy có tiếng người gọi giật giọng. Nó choàng tỉnh... Trời đã sáng. Mọi người đang chờ nó ra xe đi thăm động Địch Lộng - một trong ba nơi đẹp nhất của trời Nam. (...)

Chuyến đi còn chưa hết, nhưng chỉ mới ngần ấy ngày, bọn trẻ đã biết được bao nhiêu điều kỳ lạ. Tất cả những gì chúng được nghe, được thấy đã trở thành một kho báu riêng của mỗi đứa. Kho báu ấy là vô giá, không thể tính được bằng tiền.

(In trong “Truyện tuyển cho em - Chọn lọc các truyện

hay dành cho thiếu nhi” - Nhiều tác giả, NXB Trẻ, 2026, trang 101-115)

Thực hiện các yêu cầu/Trả lời câu hỏi:

I. ĐỌC HIỂU VĂN BẢN (4,0 điểm)

(0,5 điểm): Xác định ngôi kể của đoạn trích “Kho báu để lại” - Văn Lê.

1.1. Đảm bảo yêu cầu về hình thức, dung lượng đoạn văn:

- Thí sinh có thể trình bày đoạn văn theo cách diễn dịch, quy nạp, tổng - phân - hợp, móc xích hoặc song hành,... Dung lượng phù hợp với yêu cầu đề bài.

* Hướng dẫn chấm:

- Đảm bảo hình thức đoạn, dung lượng theo yêu cầu; chấp nhận dung lượng đoạn vượt tối đa 100 chữ.

- Không đảm bảo hình thức đoạn: viết thành bài văn, gạch đầu dòng liệt kê ý,... hoặc dung lượng đoạn vượt quá 100 chữ so với yêu cầu của đề bài.

1.2. Xác định đúng vấn đề cần nghị luận:

Nội dung và nghệ thuật đoạn truyện ngắn đã được yêu cầu trong đề bài.

* Hướng dẫn chấm:

- Xác định đúng vấn đề.

- Xác định không đúng vấn đề/Không xác định vấn đề.

1.3. Triển khai vấn đề nghị luận:

Thí sinh có thể trình bày theo nhiều cách khác nhau: nối tiếp, song song, dựa trên 2 yếu tố: nội dung và hình thức của đoạn truyện; nội dung trình bày có thể khác với yêu cầu đáp án/gợi ý tuy nhiên phải thuyết phục, bao gồm lí lẽ và dẫn chứng, không trái với chuẩn mực đạo đức và pháp luật. Dưới đây là một số yêu cầu cần đạt và gợi ý một hướng triển khai:

- Nội dung (gợi ý):

+ Vẻ đẹp của vùng đất Ninh Bình được quan sát từ đỉnh núi Dục Thúy qua nhiều góc độ và từ điểm nhìn của tụi thằng Đạt: Từ đỉnh núi, tụi thằng Đạt nhìn ra các hướng: phía đông là núi Ngọc Mỹ Nhân; phía tây là núi Kỳ Lân; xa hơn nữa là cố đô Hoa Lư; phía nam là dãy Tam Điệp, với phòng tuyến Tam Điệp - Biện Sơn.

+ Vẻ đẹp của vùng đất Ninh Bình được quan sát từ đỉnh núi Dục Thúy, trên cao nhìn xuống và từ điểm nhìn của Đạt: dáng vẻ dòng sông, những con thuyền, làng mạc, thị xã Ninh Bình, tổng thể quang cảnh.

+ Tình cảm, tâm hồn của nhân vật Đạt với cảnh vật: lặng đi vì xúc động.

- Nghệ thuật miêu tả cảnh vật (gợi ý):

+ Giàu biện pháp tu từ so sánh; kết hợp liệt kê, nhân hóa.

+ Lời văn giàu hình ảnh.

+ Sử dụng từ láy, tính từ.

+ Quan sát và miêu tả cảnh từ nhiều góc độ: từ gần đến xa, từ trên cao xuống thấp.

+ Phối hợp giữa miêu tả và biểu cảm,...

2.1. Đảm bảo bố cục, dung lượng bài văn nghị luận:

Mở bài giới thiệu được vấn đề, Thân bài triển khai được vấn đề, Kết bài tổng kết được vấn đề.

* Hướng dẫn chấm:

- Đảm bảo đúng bố cục như đã nêu; chấp nhận dung lượng bài văn vượt tối đa 300 chữ.

- Không đảm bảo bố cục bài văn như yêu cầu: viết thành một đoạn; hoặc triển khai chưa trọn vẹn phần thân bài; hoặc chỉ gạch liệt kê ý; hoặc dung lượng vượt quá 300 chữ;…

2.2. Xác định đúng vấn đề nghị luận:

Giải pháp để giúp các bạn trẻ biết yêu mến danh lam thắng cảnh của quê hương, đất nước mình.

* Hướng dẫn chấm:

- Xác định đúng vấn đề.

- Xác định vấn đề không đúng trọng tâm.

- Xác định sai vấn đề.

2.3. Triển khai vấn đề nghị luận:

Tùy vào năng lực, thí sinh có thể:

- Trình bày theo nhiều cách khác nhau; có thể khác với đáp án/gợi ý đã giới thiệu, miễn là thuyết phục;

- Nội dung không trái với chuẩn mực đạo đức và pháp luật; lựa chọn được các thao tác lập luận phù hợp; kết hợp chặt chẽ giữa lí lẽ và dẫn chứng;

- Trình bày hệ thống ý phù hợp theo bố cục ba phần của bài văn Nghị luận xã hội về một vấn đề cần giải quyết, trình bày được giải pháp khả thi và có sức thuyết phục.

Dưới đây là một số yêu cầu cơ bản cần đạt và gợi ý một hướng triển khai:

- Giới thiệu vấn đề cần nghị luận: Giải pháp để giúp các bạn trẻ biết yêu mến danh lam thắng cảnh của quê hương, đất nước mình.

- Giải thích (gợi ý): Danh lam thắng cảnh của quê hương, đất nước là cảnh đẹp được tạo tác bởi con người hoặc thiên nhiên nơi đây; có thể là công trình kiến trúc, núi non, sông ngòi,... mang nhiều giá trị/ý nghĩa về mặt lịch sử, văn hóa, nghệ thuật,...

- Phân tích, chứng minh, đánh giá,... về vấn đề nghị luận (gợi ý):

+ Hiện trạng: Chưa biết yêu mến danh lam thắng cảnh của quê hương, đất nước mình tồn tại ở một số bạn trẻ → Đây là hiện tượng đáng lo ngại, cần khắc phục.

+ Nguyên nhân: Chưa được chiêm ngưỡng, giáo dục tình cảm yêu mến, tự hào; chưa có cơ hội để thể hiện tình cảm đối với danh lam thắng cảnh của quê hương, đất nước;...

+ Hậu quả: Dẫn đến sự thờ ơ với vẻ đẹp của quê hương, đất nước; phai nhạt tình yêu quê hương, xứ sở,...

+ Giải pháp khắc phục (trọng tâm):

++ Gia đình: Nuôi dưỡng, giáo dục, làm gương, động viên các bạn trẻ thực hành về tình cảm yêu mến danh lam thắng cảnh quê hương, đất nước từ sớm và thường xuyên (tham quan, du lịch đến với những danh lam thắng cảnh;...)

++ Nhà trường: Thực hiện các chuyến trải nghiệm thực tế đến với danh lam thắng cảnh của quê hương; Có chương trình giáo dục về tình cảm yêu mến danh lam thắng cảnh quê hương, đất nước cho các bạn trẻ ở nhiều cấp học một cách bổ ích, thiết thực, hấp dẫn (các bài học về danh lam thắng cảnh; hành động bảo vệ, quảng bá vẻ đẹp danh lam thắng cảnh,...); thầy/cô cần gương mẫu trước học sinh, sinh viên,... về tình cảm yêu mến danh lam thắng cảnh quê hương, đất nước,...

++ Cơ quan quản lý nhà nước, địa phương, xã hội: Truyền thông, quảng bá về danh lam thắng cảnh quê hương; Cổ vũ, động viên các bạn trẻ biết thể hiện tình yêu danh lam thắng cảnh quê hương; lên án, bác bỏ thái độ, hành động thờ ơ, phá hoại vẻ đẹp danh lam thắng cảnh,...

++ Bản thân học sinh: Phải biết tự nhận thức, tự biết giáo dục, nuôi dưỡng và tự giác thực hành về tình cảm yêu mến danh lam thắng cảnh quê hương, đất nước bằng nhiều hình thức khác nhau (tham quan, quảng bá hình ảnh về danh lam thắng cảnh quê hương;...)