Giải SBT Ngữ văn 12 Bài 2. Những thế giới thơ

Đáp án: C. Nhấn mạnh cảm giác bất lực của con người ôm hoài bão lớn lao trước sự hữu hạn của đời người.

Đáp án: D. Nỗi niềm bi phẫn

- Hai câu thực trong bài thơ “Cảm hoài” của Đặng Dung miêu tả những hiện tượng thiên nhiên và xã hội, cụ thể là:

+ Hiện tượng thiên nhiên: Hình ảnh “mây trôi” và “nước chảy” tượng trưng cho sự trôi chảy của thời gian và sự biến đổi không ngừng của cuộc sống. Đây là những hiện tượng tự nhiên, nhưng lại mang ý nghĩa sâu sắc về sự vô thường và không thể kiểm soát được của thời gian.

+ Hiện tượng xã hội: Hình ảnh “người anh hùng lỡ vận” phản ánh tình cảnh của những người tài giỏi nhưng không gặp thời, không thể thực hiện được chí lớn. Đây là hiện tượng xã hội phổ biến trong thời kỳ loạn lạc, khi mà những người có tài năng và lòng yêu nước không thể phát huy được khả năng của mình do hoàn cảnh lịch sử.

- Mối liên hệ với nỗi cảm hoài của nhân vật trữ tình

Những hiện tượng này có mối liên hệ chặt chẽ với nỗi cảm hoài của nhân vật trữ tình:

+ Sự trôi chảy của thời gian: Hình ảnh “mây trôi” và “nước chảy” gợi lên cảm giác buồn bã, tiếc nuối về thời gian đã qua, những cơ hội đã mất. Nhân vật trữ tình cảm thấy bất lực trước sự trôi chảy không ngừng của thời gian, không thể níu giữ hay thay đổi được gì.

+ Người anh hùng lỡ vận: Hình ảnh này thể hiện nỗi uất hận và tiếc nuối của nhân vật trữ tình khi không thể thực hiện được chí lớn, không thể đóng góp cho đất nước. Đây là nỗi đau của những người có tài năng nhưng không gặp thời, phải sống trong cảnh bất lực và cô đơn.

Qua hai câu thực, ta thấy rõ nỗi cảm hoài sâu sắc của nhân vật trữ tình về sự vô thường của thời gian và sự bất lực trước hoàn cảnh xã hội. Điều này giúp chúng ta hiểu thêm về tâm trạng và cảm xúc của những người anh hùng lỡ vận trong lịch sử.

Điều tác giả muốn gửi gắm qua hai câu thơ “Trí chủ hữu hoài phù địa trục,/ Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà”:

- Đây là những biểu tượng kì vĩ, mang tầm vóc vũ trụ, thường gắn liền với chí khí, khát vọng của con người có hoài bão lớn lao, cao cả.

- Trong ngữ cảnh của hai câu luận, những biểu tượng quen thuộc này đã in đậm dấu ấn riêng - phản chiếu cuộc đời bi tráng, nỗi niềm tâm sự của tác giả Cảm hoài và bối cảnh lịch sử của đất nước. Tác giả đã gửi vào hai câu thơ khát vọng lớn lao, phi thường của người anh hùng tràn đầy nhiệt huyết cứu nước: đánh đuổi quân xâm lược, chấm dứt chiến tranh, giành lại cuộc sống thanh bình cho nhân dân. Đồng thời, nhà thơ bộc bạch nỗi niềm đau xót, bi phẫn vì sự nghiệp cứu nước còn dang dở “không có lối kéo sông Ngân xuống”.

Hai câu thơ kết có những hình ảnh mang tính biểu tượng như: người tráng sĩ “đầu đã bạc”, “mài gươm Long Tuyền dưới trăng”,...

- Hình ảnh đầu bạc là dấu ấn của thời gian trên hình hài con người, gợi những suy tư, trăn trở về sự hữu hạn của đời người. Hình ảnh người tráng sĩ mang gươm báu mài dưới bóng trăng là biểu tượng cho khí phách và khát vọng của người anh hùng – bền gan, vững chí vượt lên thực tại nghiệt ngã và sẵn sàng “chọi lại” với thời gian.

- Những hình ảnh mang tính biểu tượng ở hai câu kết ẩn chứa nhiều thông điệp. Đó là nỗi niềm cay đắng, đau khổ, phẫn uất của người anh hùng hiến dâng trọn vẹn đời mình cho sự nghiệp cứu nước; có đủ tài trí, bản lĩnh, từng vượt qua bao thử thách, gian nguy mà đến khi đầu đã bạc nghiệp lớn vẫn chưa thành. Đó còn là hùng tâm, tráng chí của người tráng sĩ dẫu lỡ thời, thất thế nhưng chưa bao giờ từ bỏ khát vọng lớn lao, cao cả. Bất chấp hoàn cảnh – tình thế bi kịch và trạng thái “sức tàn, lực kiệt” khi thời gian của đời người đã cạn, người tráng sĩ ấy vẫn không chấp nhận buông xuôi, không sờn lòng, nản chí. Hình ảnh người anh hùng đầu bạc mài gươm dưới trăng toát lên vẻ đẹp hào hùng, bi tráng.

- Bức tranh thiên nhiên được tái hiện trong đoạn thơ 1 có những đặc điểm:

+ Bức tranh thiên nhiên êm đềm, thơ mộng với những khoảng không gian đầy sương khói của miền sơn cước: “Mường Lát hoa về trong đêm hơi”; những thung lũng trải rộng sau màn mưa “Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi”;...

+ Bức tranh thiên nhiên hùng vĩ, hiểm trở với những đèo dốc, núi non trập trùng, cao ngất: “Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm/ Heo hút cồn mây súng ngửi trời/ Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống”...

+ Bức tranh thiên nhiên hoang sơ, bí ẩn với khung cảnh rừng già “Chiều chiều oai linh thác gầm thét/ Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”. Những từ ngữ và hình ảnh nhân hoá mang lại ấn tượng về một vùng rừng núi hoang vu – nơi thiên nhiên hoang dã ngự trị và chiếm vai trò chúa tể. Địa danh Mường Hịch càng làm tăng thêm cảm giác rờn rợn về một đêm rừng bí ẩn có tiếng chân thú dữ rình rập đâu đây.

- Phân tích: Vẻ đẹp hùng vĩ, hiểm trở của núi rừng Tây Bắc được tái hiện trong hai câu thơ: “Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm/ Heo hút cồn mây súng ngửi trời”. Điệp từ “dốc” và cách ngắt nhịp của câu thơ đầu gợi hình ảnh những con dốc nối tiếp nhau, chồng chất lên cao mãi. Những từ láy tượng hình “khúc khuỷu, thăm thẳm”, “heo hút”,... khiến người đọc tưởng như có thể nhìn thấy những con đường quanh co, gập ghềnh, những đỉnh đèo hoang vắng khuất cả vào mây trời. Hai vế của câu thơ tạo thành một đường gấp khúc mang dáng núi. Những câu thơ gồm nhiều thanh trắc không chỉ diễn tả cái gập ghềnh, hiểm trở của đèo dốc mà gợi cả nỗi nhọc nhằn của đoàn người đang vượt qua đèo, dốc.

Trong đoạn thơ 1, tác giả đã phác hoạ hình ảnh đoàn quân Tây Tiến trên nền bối cảnh thiên nhiên miền Tây Bắc. Qua đó, tác giả đã thể hiện được những nét đẹp trong cốt cách, tâm hồn họ:

Miêu tả bức tranh thiên nhiên miền Tây Bắc, Quang Dũng đã tái hiện con hành quân đầy những đèo dốc, núi non hiểm trở và cuộc sống thiếu thốn, khổ của đoàn quân Tây Tiến; lại thêm khí hậu khắc nghiệt của miền rừng núi: “Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi”. Bất chấp hiện thực khắc nghiệt, những người lính Tây Tiến vẫn hiện lên với vẻ đẹp hồn nhiên, trẻ trung; với cái nhìn tinh nghịch, hóm hỉnh: “Heo hút cồn mây súng ngửi trời”. Nếu viết “súng chạm trời, nhà thơ sẽ chỉ tả được độ cao của đỉnh dốc mà khi đứng trên đó, mũi súng của người lính như chạm cả vào nền trời. Còn ở đây, tác giả đã gợi được cái “chất lính” trẻ trung, vẻ tươi mới và sức sống dào dạt trong tâm hồn người lính Tây Tiến.

- Không chỉ thế, khi đối mặt với những mất mát, hi sinh, phong thái của họ toát lên nét ngang tàng, kiêu hãnh:“Anh bạn dãi dầu không bước nữa/ Gục lên súng mũ bỏ quên đời!”. Cách miêu tả của nhà thơ khiến ta có cảm giác người lính “gục lên súng mũ” ấy đã kiên cường đến tận hơi thở cuối cùng. Những hình ảnh “không bước nữa”, “bỏ quên đời” gợi vẻ bướng bỉnh, bất cần trước cái chết. Ra đi với tinh thần xả thân vì Tổ quốc, người lính Tây Tiến quả thực đã coi cái chết nhẹ tựa lông hồng!

- Đặc biệt, trên con đường hành quân nhiều gian khổ, mất mát, hi sinh, những người lính Tây Tiến vẫn luôn tìm thấy niềm vui, niềm hạnh phúc: “Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói/ Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”. Hai câu thơ gợi lên hình ảnh đoàn quân Tây Tiến dừng chân tại một bản làng nào đó, sau chặng đường hành quân vất vả, cùng nhau quây quần bên những nồi cơm thơm hương gạo mới. Vây quanh họ là cả một “mùa em” tươi tắn, trẻ trung, tình tứ! Tình cảm quân dân ấm áp của thời kháng chiến đã được Quang Dũng thể hiện bằng ngòi bút giàu cảm hứng lãng mạn và phản chiếu được nét đẹp riêng của tâm hồn người lính Tây Tiến.

Trong đoạn thơ 2, hình tượng người lính Tây Tiến được thể hiện qua những cảm xúc, tâm trạng của họ trước thiên nhiên, con người miền Tây Bắc:

- Tâm hồn trẻ trung và cốt cách hào hoa được phản chiếu qua những cảm xúc tinh tế, lãng mạn và tình cảm nâng niu, trân trọng dành cho thiên nhiên, con người miền Tây Bắc. Qua cái nhìn của người lính Tây Tiến, đêm lửa trại đơn sơ, đạm bạc giữa thời chiến đã hoá thành dạ tiệc huy hoàng, sang trọng, thành đêm hội của tuổi trẻ và tình yêu: “Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa/ Kìa em xiêm áo tự bao giờ/ Khèn lên man điệu nàng e ấp/ Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ”. Hình ảnh người thiếu nữ Tây Bắc hiện lên lộng lẫy trong áo xiêm ngày hội – vừa tình tứ, quyến rũ vừa e ấp, duyên dáng.

- Người lính Tây Tiến đón nhận, trân trọng từng vẻ đẹp của cuộc sống nơi đây: một chiều sương lãng đãng, huyền ảo miền Châu Mộc; một “nẻo bến bờ hoang sơ với ngàn lau phất phơ trong gió; một dáng người trên con thuyền độc mộc băng qua dòng suối lũ,...