Giải SBT Ngữ văn 12 Bài 3. Lập luận trong văn bản nghị luận

Câu chủ đề bao giờ cũng có tính khái quát, không đi vào khía cạnh cụ thể như những câu khác trong đoạn. Đó là dấu hiệu quan trọng nhất cần dựa vào để xác định.

Câu mở đoạn “Giữa các dân tộc, chúng ta không thể tự hào là nền văn hoá của ra đồ sộ, có những cống hiến lớn lao cho nhân loại, hay có những đặc sắc nổi bật” và câu kết đoạn “Chưa bao giờ trong lịch sử dân tộc, một ngành văn hoá nào đó trở thành đài danh dự, thu hút, quy tụ cả nền văn hoá” là hai câu chủ đề. Hai câu chủ đề được đặt ở vị trí như vậy là dấu hiệu giúp nhận biết đây là đoạn văn kiểu tổng hợp.

Ở đoạn văn này, tác giả chủ yếu dùng dẫn chứng. Lí lẽ được thể hiện tập trung ở hai câu có tính chất khái quát (mở đoạn và kết đoạn), còn lại là các câu nêu dẫn chứng. Dẫn chứng mang tính chất đối sánh để làm rõ sự khác biệt: Văn hoá Việt Nam không đồ sộ, không có những cống hiến lớn lao cho nhân loại, không có những đặc sắc nổi bật. Điều này thể hiện rõ ở các lĩnh vực (“thần thoại không phong phú”; “tôn giáo hay triết học cũng đều không phát triển”; “không có một ngành khoa học, kĩ thuật, giả khoa học nào phát triển đến thành có truyền thống”; “âm nhạc, hội hoạ, kiến trúc đều không phát triển đến tuyệt kĩ”; người làm thơ tuy nhiều, nhưng “số nhà thơ để lại nhiều tác phẩm thì không có”;...). Như vậy, các dẫn chứng được sử dụng trong đoạn trích có mối quan hệ chặt chẽ với lí lẽ, cụ thể hoá lí lẽ được nêu ở hai câu chủ đề, giúp cho ý kiến của người viết trở nên có sức thuyết phục.

Từ trước đến nay, khi luận bàn về văn hoá Việt Nam, các nhà nghiên cứu thường thể hiện thái độ tự hào, đề cao một nền văn hoá có bề dày truyền thống, gắn với cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước hào hùng của dân tộc, phản ánh những đặc điểm ưu việt trong tính cách, phẩm chất của con người Việt Nam. Ở văn bản Nhìn về vốn văn hoá dân tộc nói chung, đoạn này nói riêng, ta bắt gặp thái độ khách quan, khoa học, không có bóng dáng của sự tự tôn hoặc tự ti. Đối sánh với những nền văn hoá lớn trên thế giới, tác giả nhận thấy những giới hạn của văn hoá Việt Nam. Khi lập luận để khẳng định quan điểm của mình, tác giả luôn dựa vào những bằng chứng cụ thể, tiêu biểu. Một thái độ nghiên cứu nghiêm túc, khoa học như thế là hết sức cần thiết, đặc biệt là trong bối cảnh chuẩn bị hội nhập quốc tế.

Ý kiến này của tác giả phản ánh một thực tế thú vị về thơ ca và những người sáng tác thơ. Đúng là nhiều người có thể viết vài câu thơ trong những khoảnh khắc cảm xúc dâng trào, nhưng để trở thành một nhà thơ thực thụ và để lại nhiều tác phẩm có giá trị thì không phải ai cũng làm được. Điều này đòi hỏi tài năng, sự kiên trì, và một tình yêu sâu sắc với nghệ thuật.

Thơ ca không chỉ là việc viết ra những câu chữ đẹp mà còn là sự kết tinh của trải nghiệm sống, cảm xúc và tư duy sâu sắc. Những nhà thơ lớn thường có khả năng nhìn thấy và diễn đạt những điều mà người khác không thể, họ biến những trải nghiệm cá nhân thành những tác phẩm có giá trị chung cho nhân loại.

Mặt khác, việc xã hội trọng văn chương nhưng bản thân các nhà thơ không nghĩ cuộc đời mình là ở thơ ca cũng là một điểm đáng suy ngẫm. Điều này có thể xuất phát từ sự khiêm tốn của các nhà thơ, hoặc từ thực tế rằng thơ ca, dù được trân trọng, không phải lúc nào cũng mang lại sự ổn định về kinh tế và xã hội. Nhiều nhà thơ phải làm những công việc khác để mưu sinh, và thơ ca trở thành một phần của cuộc sống tinh thần hơn là sự nghiệp chính.

Tóm lại, ý kiến này nhấn mạnh sự khác biệt giữa việc viết thơ như một sở thích và việc trở thành một nhà thơ thực thụ, đồng thời phản ánh những thách thức mà các nhà thơ phải đối mặt trong cuộc sống.

Khi nêu quan điểm của mình về văn hóa Việt Nam, tác giả nhắm tới mục đích: đưa bài học cho mỗi người cần ý thức được vai trò, trách nhiệm của bản thân trong việc giữ gìn và phát huy truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc.

Trong đoạn văn, tác giả đề cập một số đặc điểm sau đây của văn hoá Việt Nam:

– Người Việt Nam ít có tinh thần tôn giáo.

– Trong cuộc sống, ý thức về cá nhân và sở hữu không phát triển cao.

– Con người được ưa chuộng là con người hiền lành, tình nghĩa.

– Dân tộc chống ngoại xâm liên tục nhưng không thượng võ.

– Trong tâm trí nhân dân thường có Thần, Bụt mà không có Tiên.

– Không ca tụng trí tuệ mà ca tụng sự khôn khéo.

– Không dễ hoà hợp với cái mới, cái khác mình, nhưng cũng không cự tuyệt đến cùng.

Về mặt cấu trúc, đoạn văn không có câu chủ đề, các câu quan hệ với nhau theo kiểu song song (mỗi câu biểu đạt một ý gắn với một đặc điểm của văn hoá truyền thống Việt Nam). Mỗi ý như vậy hoàn toàn có thể triển khai thành một đoạn văn riêng, tuy nhiên, ở đây, tác giả đã thâu gộp lại, khiến cho đoạn văn có tính hàm súc, tuy ngắn gọn nhưng rất phong phú về nội dung.

Ở đoạn văn này, tác giả chủ yếu đưa ra nhận định của mình về các đặc điểm nổi bật của văn hóa truyền thống Việt Nam (như đã nêu ở phần trả lời câu 1), Phần lớn đó là các ý kiến chủ quan, do tác giả tự khái quát từ kết quả nghiên cứu của mình. Tất cả đều được diễn đạt bằng lời văn có màu sắc khẳng định mạnh mẽ, chắc chắn. Chọn hình thức diễn đạt hàm súc như vậy, tác giả muốn đúc kết những suy nghĩ sâu sắc qua quá trình khảo cứu cẩn trọng. Tuy nhiên, những nhận định mới mẻ, táo bạo như vậy rõ ràng tác động mạnh đến suy nghĩ của người đọc theo nhiều chiều: có thể khích lệ những người có tư tưởng mới hoặc “khiêu khích” những nếp nghĩ quen thuộc một thời, và dù theo chiều hướng nào thì cũng luôn để ngỏ khả năng đối thoại thẳng thắn, thiện chí, nghiêm túc.

Câu nói của Trần Đình Hượu “Dân tộc chống ngoại xâm liên tục nhưng không thượng võ” là một góc nhìn sâu sắc và đầy tính nhân văn về truyền thống chống giặc ngoại xâm của dân tộc ta. Thể hiện ở hai vế: 

“Dân tộc chống ngoại xâm liên tục”: trải qua cả nghìn năm lịch sử đấu tranh triền miên từ thời vua Hùng đến các cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc, dân tộc ta vẫn một lòng nồng nàn yêu nước, thể hiện ý chí quyết tâm bảo vệ độc lập, chủ quyền.

“Nhưng không thượng võ”: 

+ Khác biệt với tư tưởng thượng võ: Thượng võ thường gắn liền với việc coi trọng vũ lực, đề cao chiến tranh và coi thường hòa bình.

+ Giá trị nhân văn sâu sắc: Câu nói của Trần Đình Hượu muốn nhấn mạnh rằng, dù phải đối mặt với nhiều cuộc chiến tranh, nhưng dân tộc ta không hề coi trọng chiến tranh. Chúng ta luôn hướng tới hòa bình, độc lập, tự do và hạnh phúc cho nhân dân.